درخت پائولونیا که به «درخت امپراطور» نیز شهرت دارد، به دلیل سرعت رشد بالا و چوب سبک خود، در سالهای اخیر به عنوان فرصتی سودآور برای سرمایهگذاری و تولید چوب در بازار ایران معرفی شد. اما وزارت جهاد کشاورزی و سازمان حفاظت محیط زیست ایران، کاشت این درخت را نه تنها غیرمجاز میدانند، بلکه آن را تخلف قانونی و جرم زیستمحیطی اعلام کردهاند. این ممنوعیت، که ممکن است برای بسیاری از سرمایهگذاران تعجبآور باشد، ریشه در بحران شدید آب، تهدید اکوسیستم بومی و پیامدهای اقتصادی جبرانناپذیری دارد که این درخت برای کشور به همراه میآورد.
معرفی درخت پائولونیا و دلایل جذابیت اولیه آن
پائولونیا بومی چین و شرق آسیا است و به دلیل سرعت رشد فوقالعادهاش، به عنوان یک گونه سریعالرشد، توجه زیادی را به خود جلب کرده است. گفته میشود این درخت میتواند سالانه چندین متر رشد کند و در کمتر از ۸ سال به بلوغ صنعتی برسد. چوب آن سبک، مقاوم و مناسب برای ساخت مبلمان، تخته چندلایه و صنایع دریایی است.
بازاریابی گسترده شرکتهای فروش نهال، این باور را ایجاد کرد که کاشت پائولونیا راهی سریع برای رسیدن به ثروت است. متأسفانه، بسیاری از کشاورزان بدون بررسی دقیق تأثیرات زیستمحیطی و بدون کسب مجوز از وزارت جهاد کشاورزی، اقدام به کاشت این درخت در مناطق شمالی و حتی کویری کردند. این اقدامات شتابزده، پایههای اصلی یک فاجعه اکولوژیک را بنا نهاد.
بحران آب؛ اصلیترین عامل ممنوعیت کاشت پائولونیا
مهمترین و جدیترین دلیل ممنوعیت این درخت، مصرف بسیار بالای آب آن است. ایران در کمربند خشک و نیمهخشک جهان قرار دارد و میانگین بارش سالانه آن کمتر از یک سوم میانگین جهانی است. در چنین اقلیمی، کاشت درختی با نیاز آبی فوقالعاده بالا، اقدامی علیه امنیت ملی محسوب میشود.
یک درخت پائولونیا در مناطق گرمسیری و نیمهگرمسیری، روزانه بین ۵۰ تا ۱۵۰ لیتر آب مصرف میکند. این میزان مصرف، آب را به صورت مستقیم از سفرههای زیرزمینی و منابع آبی سطحی جذب میکند. در قانون توزیع عادلانه آب و قوانین حفظ منابع آبی، هرگونه اقدامی که منجر به کاهش ذخایر آبی شود، ناپسند و ممنوع اعلام شده است.
در مقایسه با درختان بومی و سازگار ایرانی مانند پسته، بادام، زیتون و سنجد که با دورههای خشکسالی و کمآبی سازگار شدهاند، پائولونیا یک «قاتل خاموش» آب است. کشاورزی که در یک هکتار زمین پائولونیا خرید بک لینک سون بک لینک میکارد، در واقع آب شرب یک روستای چندصد نفری را به خطر میاندازد. این اقدام، حقابه سایر کشاورزان و حتی مردم را نقض میکند و به همین دلیل، موضوع کاشت آن از یک خطای کشاورزی به یک جرم حقوقی تبدیل شده است.
تهدید جدی برای اکوسیستم بومی و تنوع زیستی
پائولونیا در ایران یک گونه مهاجم به شمار میرود. ریشه این گیاه مواد شیمیایی خاصی به نام «آللوشیمیایی» ترشح میکند که باعث مرگ سایر گیاهان اطرافش میشود. این پدیده که «دگرآسیبی» (Allelopathy) نام دارد، عدم هماهنگی شدیدی بین این درخت و گیاهان بومی ایجاد میکند.
ورود این درخت به جنگلهای هیرکانی یا مناطق نیمهخشک، زنجیره غذایی حیات وحش را مختل میکند. به عنوان مثال، پرندگانی که از حشرات خاص گیاهان بومی تغذیه میکنند، با نابودی این گیاهان، ناچار به کوچ از منطقه میشوند. علاوه بر این، تاج پوشش وسیع پائولونیا اجازه عبور نور خورشید را به کف جنگل نمیدهد و باعث نابودی گیاهان بوتهای ارزشمندی میشود که از فرسایش خاک جلوگیری میکنند.
سازمان حفاظت محیط زیست ایران، این درخت را در فهرست گونههای ممنوعه وارداتی و کشتی قرار داده است. کاشت این درخت به معنای نابودی جنگلهای دستکاشت بومی و تنوع ژنتیکی منطقه است که نتیجه آن، بیابانزایی و ریزگردها خواهد بود.
بررسی مبنای حقوقی؛ چرا این اقدام یک تخلف قانونی است؟
در نظام حقوقی ایران، مسائل مرتبط با منابع طبیعی و آب تحت نظارت قوانین سختگیرانه قرار دارد. کاشت پائولونیا نه تنها از سوی نهادهای اجرایی ممنوع است، بلکه قانونگذار نیز آن را در زمره مصادیق تخریب جنگلها و مراتع میداند.
بر اساس «قانون حفاظت و بهرهبرداری از جنگلها و مراتع» و «قانون افزایش بهرهوری بخش کشاورزی و منابع طبیعی»، هرگونه اقدامی که منجر به تخریب خاک، هدررفت آب یا نابودی پوشش گیاهی بومی شود، جرم محسوب میشود. وزارت جهاد کشاورزی طی بخشنامههای متعدد، صراحتاً اعلام کرده است که خرید، فروش، توزیع و کاشت نهال پائولونیا ممنوع بوده و متخلفان تحت پیگرد قانونی قرار خواهند گرفت.
در مواردی که کاشت این درخت منجر به مهار غیرقانونی چاههای آب یا استفاده غیرمجاز از رودخانهها شود، قاضی میتواند جرم را از حوزه تخلف زیستمحیطی خارج و با استناد به «قانون تعزیرات حکومتی» برای متخلف مجازات حبس در نظر بگیرد. همچنین، محکومیت مالی برای جبران خسارت وارده به بیتالمال و منابع ملی نیز در نظر گرفته میشود. بنابراین، جرم بودن این کار به معنای عبور از خطوط قرمز قانونی برای نجات منابع مشترک کشور است.